عليرغم وجود فعاليت‌هاي كاري در زندگي مردم براي تامين معاش از گذشته‌هاي دور با پيدايش انقلاب صنعتي رفته‌رفته نوع مشاغل و شيوه‌هاي تامين معاش خانوده‌ها تغيير يافت به گونه‌اي كه با اين نوع تغيير افراد جامعه ناگزير بودند با دستگاه‌ها و ماشين‌الات مكانيكي ارتباط كاري نزديك‌تري ايجاد نمايند، بدون شك هرچه مقدار نزديكي مذكور بيشتر مي‌شد ميزان مخاطرات ناشي از كار و يا غير ناشي از كار بيشتر و بيشتر گرديد . اين امر باعث شد كه در مواردي بيش از گذشته افراد دچار حوادث و يا بيماري‌هاي ناشي از كار گردند، از اين رو تامين معاش خانواده‌ها بعد از فوت ناشي از كار، باعث شد كه تعهدات مربوط به حمايت از بازماندگان در زمره حمايت‌هاي كارفرمايان و يا صندوق‌هاي بيمه‌هاي اجتماعي قرار گيرد، اين امر رفته رفته به موارد بيماريها و حوادث غيرناشي از كار و فوت‌هاي غيرناشي از كار نيز تسري يافت به گونه‌اي كه امروزه پرداخت مستمري به بازماندگان بيمه‌شده جزء اصلي ترين حمات‌هاي بيمه‌هاي اجتماعي در جهان مي‌باشد كه از در اين راستا ايران نيز مستثني نبوده به گونه‌اي كه در ايران نيز به طور رسمي از سال 1309 حمايت به بازماندگان در زمره تعهدات بيمه‌هاي اجتماعي قرار گرفت. 

تاريخچه :

از سال 1309 همزمان با تصويب نظامنامه صندوق احتياط طرق و شوارع مقرر گرديد در صورت بروز حادثه و اتفاق براي بيمه‌شدگان از محل ذخيره صندوق احتياط مبلغي تحت عنوان غرامت به بازماندگان آنها پرداخت گردد.

لازم به ذكر است، براي اولين بار در ايران در سال 1326 مقرر گرديد در صورتي كه در اثر بروز سوانح يا مرض در حال انجام وظيفه، كارگر فوت نمايد به همسر دائمي غيرمطلقه ماداميكه شوهر اختيار نكرده باشد مستمري ساليانه و به پدر يا مادر متوفي مستمري تا آخر عمر و به فرزندان نيز تا 16 سالگي  مستمري پرداخت نمايد.

در ادامه با تشكيل «صندوق تعاون و بيمه كارگران» يكي از غرامات و مساعدات تعيين شده به كارگران، كمك به بازماندگان قانوني كارگر در موارد عسرت و استيصال بود.

با تصويب بيمه‌هاي اجتماعي كارگري در سال 1331 علاوه بر تغييرات در ميزان مستمري بازماندگان حوادث ناشي از كار و يا بازماندگان مستمري بگيران ازكارافتاده ناشي از كار مقرر گرديد به بازماندگان حوادث غيرناشي از كار و يا بازماندگان ازكارافتادگان غير ناشي از كار نيز مستمري پرداخت گردد.

عليرغم وجود تعهدات در قوانين مصوب قبلي ، در سال 1354 نيز پرداخت مستمري بازماندگان به دليل اهميت و نقش آن در تداوم حيات خانواده‌ها لحاظ گرديد.

شايان ذكر است كه در سال 1379 با توجه به اصلاحات بعمل آمده در صورت داشتن سابقه‌اي بين 10 تا 20 سال پرداخت حق بيمه براي بازماندگان آن دسته از بيمه شدگان كه در ده سال آخر حيات خود فاقد يك سال سابقه و يا در سال آخر فاقد 90 روز سابقه پرداخت حق بيمه باشند غرامت مقطوع فوت نيز به مجموع تعهدات مذكور اضافه گرديد.

تعاريف :

بازمانده :

بازمانده به افرادي گفته مي‌شود كه به موجب قانون تامين اجتماعي تحت تكفل بيمه شده اصلي و يا مستمري‌بگير بازنشسته يا ازكارافتاده بوده و واجد شرايط دريافت مستمري بازماندگان باشد.

مستمري بازماندگان :

مستمري بازماندگان عبارتست از وجهي كه طبق شرايط مقرر در قانون در صورت فوت بيمه شده براي تامين معيشت به بازماندگان وي پرداخت مي‌شود.

غرامت مقطوع فوت  :

عبارتست از مبلغي كه بصورت يك‌جا به بازمانده بيمه شده‌اي كه در ده سال آخر حيات خود فاقد يك سال سابقه و يا در سال آخر فاقد 90 روز پرداخت حق بيمه بوده ولي داراي حداقل 10 و حداكثر 20 سال سابقه باشد پرداخت مي‌گردد.

افراد تحت پوشش:

-         مشمولين قانون كار

-         ساير مزدبگيراني كه مشمول قوانين حمايتي خاصي نيستند 

-         صاحبان حرف و مشاغل آزاد

-         بيمه‌شدگان اختياري

-         كارگران ساختماني

-         قاليبافان خانگي فاقد كارفرما

-         رانندگان حمل و نقل بار و مسافر بين شهري

-         مستمري‌بگيران ازكارافتاده كلي

-         مستمري‌بگيران بازنشسته

منابع  :

-         به منظور ارائه مستمري بازماندگان به مشمولين قانون كار و ساير مزدبگيران كه مشمول قانون حمايتي خاصي نيستند در قانون تامين اجتماعي مصوب 1354 و اصلاحات بعدي آن منابع خاصي در نظر گرفته نشده است، بلكه به استناد ماده « 7 » همين قانون از اول سال 1355 معادل 21% حقوق و يا مزد بيمه‌شده جهت حمايت‌هاي غرامت دستمزد، بازنشستگي، ازكارافتادگي و فوت بوسيله كارفرما به حساب سازمان واريز مي‌گردد.

-         منابع لازم جهت ارائه مستمري بازماندگان بيمه شدگان مشمول طرح صاحبان حرف و مشاغل آزاد با عنايت به اينكه از بيمه‌شدگان مذكور با سه نرخ ذيل 

12% مشمول دريافت مستمري بازنشستگي و فوت بعد ازبازنشستگي

14% مشمول دريافت مستمري بازنشستگي و فوت قبل و بعد ازبازنشستگي

18% مشمول دريافت مستمري بازنشستگي و فوت و ازكارافتادگي

بر مبناي دستمزدي كه به انتخاب بيمه‌شده تعيين مي‌شود، منابع تامين اعتبار عبارت است از حق بيمه مذكور بعلاوه 2%‌ كمك سهم دولت تامين مي‌گردد.

لازم به ذكر است حسب محاسبه ميزان مستمري بر اساس متوسط حقوق دو سال آخر به منظور جلوگيري از سو، استفاده‌هاي احتمالي در صورتيكه فرد متقاضي، سابقه‌اي كمتر از 360 روز پرداخت حق بيمه داشته باشد مي‌تواند دستمزدي بين حداقل تا حداكثر دستمزد مشمول كسر حق بيمه انتخاب نمايد، در غير اين صورت حداكثر مجاز است دستمزدي معادل 110درصد دستمزد مشمول كسر حق‌بيمه قبلي خود انتخاب نمايد.

لازم به ذكر است به بازماندگان بيمه شده مشمول طرح صاحبان حرف و مشاغل آزاد با نرخ 12% مستمري بازماندگان تعلق نمي‌گيرد،

-         منابع لازم جهت ارائه مستمري بازماندگان به بيمه‌شدگان اختياري از محل 21% حق‌بيمه‌اي كه جهت ارائه حمايت بازنشستگي و فوت و ازكارافتادگي از بيمه‌شدگان مذكور دريافت مي‌شود تامين مي‌گردد.

-         منابع لازم جهت ارائه مستمري بازماندگان به بيمه شدگان مشمول طرح رانندگان از محل 21% حق‌بيمه دريافتي از آنان( سهم بيمه شده  و سهم دولت ) كه جهت ارائه كليه حمايت‌ها و تعهدات كوتاه مدت و بلندمدت دريافت مي‌شود، تامين مي‌گردد.

-         منابع لازم جهت ارائه مستمري بازماندگان به بيمه‌شدگان طرح قاليبافان خانگي فاقد كارفرما از محل 14% حق بيمه دريافتي(7% سهم مشمول و 7% سهم دولت) كه جهت ارئه تعهدات بازنشستگي، فوت و ازكارافتادگي دريافت مي‌شود تامين مي‌گردد.

-         منابع لازم جهت ارائه مستمري بازماندگان به كارگران ساختماني از محل درآمد حق بيمه معادل 3%  حداقل مزد روزانه كارگر ساده به ازاي هر متر زيربنا براي ساختمان‌هاي با متراژ زير 100 متر مربع زيربنا و براي ساختمان‌هاي با متراژ بيش از 100 متر زيربنا به ازاي هر متر معادل 4% حداقل مزد روزانه كارگر ساده كه صرفا براي ارائه تعهدات و حمايت‌هاي حوادث ناشي از كار دريافت مي‌گردد، تامين مي‌شود.

ضمن اينكه طبق ماده 28 قانون تامين اجتماعي مصوب سال 1354 منابع ديگري مانند درآمد حاصل از وجوه و ذخائر و اموال سازمان، وجوه حاصل از خسارات وجريمه‌هاي نقدي مقرر در همين قانون و همچنين كمك‌ها و هدايا نيز براي اين امر در نظر گرفته شده است.

حمايت‌ها :

-         مستمري فوت

-         غرامت مقطوع فوت

-         كمك هزينه همسر متكفل فرزند

-         كمك هزينه فرزند

-         كمك هزينه مسكن

-         عيدي پايان سال

-         حق سنوات مازاد بر 20 سال پرداخت حق بيمه

-         پرداخت كالابرگ

شرايط احراز :

موارد برقراري مستمري بازماندگان :

حسب قانون تامين اجتماعي به بازماندگان واجدشرايط بيمه شده متوفي در يکي از حالات زير مستمري بازماندگان پرداخت خواهد شد :

·        در صورت فوت بيمه شده بازنشسته.

·        در صورت فوت بيمه شده ازکارافتاده کلي مستمري بگير.

·        در صورت فوت بيمه شده اي که در ده سال آخر حيات خود حداقل حق بيمه يکسال کار و در يك سال آخر حيات حداقل حق بيمه 90 روز را پرداخته باشد. (لازم به ذكر است در قوانين و مقررات مربوطه در قبل از سال ۱۳۵۴ حداقل سابقه ۵ سال و در يك سال آخر ۹۰ روز بوده است.)

·        در مواردي که بيمه شده بر اثر حادثه ناشي از کار يا بيماري‌هاي حرفه اي فوت نمايد.

شرايط دريافت مستمري بازماندگان :

مستمري بازماندگان بيمه شده به همسر ، فرزند ، پدر و يا مادر به شرط احراز شرايط ذيل پرداخت مي‌گردد:

همسر(زن): مادامي كه شوهر اختيار نكرده است.

همسر(مرد): مشروط براينكه اولا تحت تكفل زن بوده ثانيا سن او از شصت سال بيشتر باشد يا طبق نظر كميسيون پزشكي  ازكار افتاده بوده و از سازمان تامين اجتماعي يا ساير سازمان‌ها بيمه‌گر مستمري دريافت نكند.

فرزند: در صورتي كه سن آنان كمتر از نوزده‌سال تمام باشد و يا منحصرا بتحصيل اشتغال داشته باشند يا بعلت بيماري يا نقص عضو طبق گواهي كميسيون پزشكي قادر بكار نباشد. لازم بذكر است در خصوص فرزند بيمه‌شده زن علاوه بر شرط فوق مي‌بايست پدر آنها در قيد حيات نبوده ويا  تحت تكفل زن بوده و سن او از شصت سال متجاوز باشد يا طبق نظر كميسيون پزشكي از كار افتاده بوده و در هر حال مستمري از سازمان دريافت نكند.

پدر و يا مادر: در صورتي‌كه اولا تحت تكفل او بوده ثانيا سن پدر از شصت سال و سن مادر از پنجاه و پنج سال تجاوز كرده باشد و يا به تشخيص كميسيون پزشكي از كار افتاده باشند و در هر حال مستمري از سازمان دريافت نكند.

شرايط دريافت غرامت مقطوع فوت :

داشتن سابقه‌اي بين 10 تا 20 سال پرداخت حق بيمه براي بيمه شده‌اي كه در ده سال آخر حيات خود فاقد يك سال سابقه و يا در سال آخر فاقد 90 روز سابقه پرداخت حق بيمه باشد . (بر اساس قانون برنامه سوم توسعه فرهنگي اقتصادي و اجتماعي مقرر گرديد به اين دسته از افراد مستمري از كارافتادگي كلي بدون رعايت ماده 111 برقراري مي‌گردد.)

محاسبه ميزان مستمري و غرامت مقطوع فوت :

ميزان مستمري بازماندگان برابر است با يک سي‌ام مزد با حقوق متوسط بيمه شده ضربدر سنوات پرداخت حق بيمه مشروط بر اينکه اين مبلغ از پنجاه درصد مزد يا حقوق متوسط ماهانه او کمتر و از صد در صد آن بيشتر نباشد.

در ضمن مزد يا حقوق متوسط ماهانه بيمه شده مبناي مستمري بازماندگان بيمه شده عبارت است از جمع کل مزد يا حقوق او که بماخذ آن حق بيمه دريافت گرديده ظرف هفتصد و بيست روز قبل از فوت تقسيم بر روزهاي کار ضربدر سي.

منظور از مستمري استحقاقي بيمه شده متوفي مستمري حين فوت او مي‌باشد. در مورد بيمه شدگاني که در اثر هر نوع حادثه يا بيماري فوت شوند مستمري استحقاقي عبارت است از مستمري که براي بيمه شده ازکارافتاده کلي حسب مورد برقرار مي‌شود.

سهم هريك از بازماندگان :

همسر: ميزان مستمري همسر بيمه شده متوفي در صورت احراز شرايط معادل 50% مستمري استحقاقي بيمه شده مي‌باشد.

فرزند: ميزان مستمري فرزند بيمه شده متوفي معادل 25% مستمري استحقاقي بيمه شده مي‌باشد.

پدر و مادر: ميزان مستمري هر يک از پدر و مادر بيمه شده متوفي معادل 20% مستمري استحقاقي بيمه شده ميباشد.

ضمنا در هر حال مجموع مستمري بازماندگان بيمه شده متوفي نبايد از ميزان مستمري استحقاقي متوفي تجاوز نمايد. هرگاه مجموعه مستمري از اين ميزان تجاوز کند سهم هر يک از مستمري بگيران به نسبت تقليل داده ميشود و در اين صورت اگر يکي از مستمري بگيران فوت شود يا فاقد شرايط استحقاق دريافت مستمري گردد سهم بقيه آنان با توجه به تقسيم بندي مذکور در اين ماده افزايش خواهد يافت و در هر حال بازماندگان بيمه شده از صد در صد مستمري بازماندگان متوفي استفاده خواهند کرد.

غرامت مقطوع فوت :

ميزان غرامت مقطوع فوت برابر است با معادل يك ماه حداقل دستمزد كارگر عادي در زمان فوت ضربدر سنوات پرداخت حق بيمه كه به طور يكجا پرداخت مي‌گردد.

نحوه برقراري :

بازماندگان بيمه شده بازنشسته :

-    تبديل حكم مستمري بازنشسته به بازماندگان

بازماندگان بيمه شده ازكارافتاده كلي :

-    تبديل حكم مستمري بازنشسته به بازماندگان

بازماندگان بيمه شده :

-         ارائه درخواست از بازمانده به واحد تامين اجتماعي

-         بررسي سوابق مبني بر احراز شرايط

-         استعلام ريزدستمزد

-         تعيين متوسط حقوق

-         تعيين بازماندگان قانوني مشمول مستمري

-         تعيين ميزان مبلغ مستمري

-         صدور حكم